Tekdüzen Hesap Planı kapsamında 242 İştirakler Hesabı, işletmenin başka şirketlerin yönetimine ve ortaklık politikalarının belirlenmesine katılmak amacıyla edindiği hisse senetleri ile ortaklık paylarının izlendiği aktif karakterli bir hesaptır. Bir yatırımın iştirak olarak değerlendirilmesinde yalnızca sermaye payı değil, işletmenin yatırım yapılan şirket üzerindeki oy hakkı ve yönetime katılma gücü de dikkate alınır. Genel olarak sermaye payı veya oy hakkı en az %10, en fazla %50 olan yatırımlar bu hesapta takip edilir. Sermaye payı veya oy hakkı %10’un altında kalmasına rağmen uzun vadeli yatırım amacıyla elde tutulan hisse senetleri 240 Bağlı Menkul Kıymetler Hesabında izlenir. İşletmenin diğer şirket üzerinde kontrol gücü elde etmesi ve yatırımın bağlı ortaklık niteliği kazanması halinde ise ilgili tutarın 245 Bağlı Ortaklıklar Hesabına aktarılması gerekir. Bu yazıda, Türkiye’de faaliyet gösteren işletmeler açısından 242 İştirakler Hesabının işleyişi, uygulamalı muhasebe kayıtları ve dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmaktadır. 242 İştirakler Hesabı Nedir? Tekdüzen Hesap Planındaki açıklamaya göre 242 İştirakler Hesabı, işletmenin doğrudan veya dolaylı olarak diğer şirketlerin yönetimine ve ortaklık politikalarının belirlenmesine katılmak üzere edindiği hisse senetleri veya ortaklık paylarının izlendiği hesaptır. İştirakler hesabı, bir ortaklıktaki en fazla %50 oranında olan sermaye paylarının veya oy haklarının izlenmesinde kullanılır. İştirak ilişkisinden söz edilebilmesi için sermaye payına bakılmaksızın sahip olunan oy hakkının veya yönetime katılma hakkının en az %10 oranında bulunması gerekir. Bu hesapta genel olarak aşağıdaki yatırımlar izlenir: Anonim şirketlerin uzun vadeli iştirak amacıyla edinilen hisse senetleri, Limited şirketlerde edinilen ortaklık payları, İşletmenin yönetimine katılma hakkı sağlayan yatırımlar, Doğrudan veya dolaylı olarak önemli etki sağlayan sermaye payları, Sermaye artırımı yoluyla edinilen iştirak payları. 242 İştirakler Hesabının İşleyişi İştirak amacıyla hisse senedi veya ortaklık payı edinildiğinde 242 İştirakler Hesabı borçlandırılır. İştirak için sermaye taahhüdünde bulunulması halinde taahhüt edilen tutar 242 İştirakler Hesabına borç, 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabına alacak kaydedilir. Sermaye taahhüdü ödendiğinde 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabı borçlandırılır, ödeme şekline göre kasa veya banka hesabı alacaklandırılır. İştirak paylarının satılması veya başka bir hesaba aktarılması halinde 242 İştirakler Hesabı alacaklandırılır. 242 İştirakler Hesabı Muhasebe Kayıt Örnekleri Örnek 1: İştirak Hisse Senedi Satın Alınması (A) Yatırım ve Sanayi A.Ş., (B) Teknoloji A.Ş.’nin sermayesinin %20’sini temsil eden hisse senetlerini şirket yönetimine katılmak ve yatırımı uzun vadeli olarak elde tutmak amacıyla 3.000.000 TL bedelle banka aracılığıyla satın almıştır. Edinilen pay %10 ile %50 arasında bulunduğundan yatırım 242 İştirakler Hesabında izlenecektir. HesapBorçAlacak242 İştirakler3.000.000242.01 (B) Teknoloji A.Ş. İştirak Payları3.000.000102 Bankalar3.000.000102.01 Türk Lirası Mevduat Hesabı3.000.000Toplam3.000.0003.000.000 Bu kayıtla edinilen iştirak payları maliyet bedeli üzerinden finansal duran varlıklar arasına alınmıştır. Örnek 2: İştirak İçin Sermaye Taahhüdünde Bulunulması (A) Yatırım ve Sanayi A.Ş., yeni kurulan (C) Enerji Üretim A.Ş.’nin sermayesinin %30’una karşılık gelen 2.400.000 TL tutarında sermaye taahhüdünde bulunmuştur. Taahhüt edilen tutar henüz ödenmemiştir. HesapBorçAlacak242 İştirakler2.400.000242.02 (C) Enerji Üretim A.Ş. İştirak Payları2.400.000243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-)2.400.000243.01 (C) Enerji Üretim A.Ş. Sermaye Taahhüdü2.400.000Toplam2.400.0002.400.000 Sermaye taahhüdünün henüz ödenmemiş kısmı, 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabında düzenleyici hesap olarak gösterilir. Örnek 3: İştirak Sermaye Taahhüdünün Ödenmesi (A) Yatırım ve Sanayi A.Ş., (C) Enerji Üretim A.Ş. için taahhüt ettiği 2.400.000 TL’nin 1.500.000 TL’lik kısmını banka aracılığıyla ödemiştir. HesapBorçAlacak243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-)1.500.000243.01 (C) Enerji Üretim A.Ş. Sermaye Taahhüdü1.500.000102 Bankalar1.500.000102.01 Türk Lirası Mevduat Hesabı1.500.000Toplam1.500.0001.500.000 Bu kayıt sonucunda ödenmemiş sermaye taahhüdü 1.500.000 TL azalmış, kalan 900.000 TL ise 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabında izlenmeye devam etmiştir. Örnek 4: İştirak Paylarının Kârla Satılması (A) Yatırım ve Sanayi A.Ş., kayıtlı değeri 3.000.000 TL olan (B) Teknoloji A.Ş. iştirak paylarını 3.600.000 TL bedelle banka aracılığıyla satmıştır. Satış sonucunda 600.000 TL iştirak satış kârı oluşmuştur. HesapBorçAlacak102 Bankalar3.600.000102.01 Türk Lirası Mevduat Hesabı3.600.000242 İştirakler3.000.000242.01 (B) Teknoloji A.Ş. İştirak Payları3.000.000679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar600.000679.01 İştirak Payı Satış Kârı600.000Toplam3.600.0003.600.000 İştirak payının kayıtlı değeri 242 İştirakler Hesabından çıkarılmış, satış bedeli ile kayıtlı değer arasındaki olumlu fark gelir olarak kaydedilmiştir. İştirak satış kazancının kurumlar vergisi istisnası karşısındaki durumu; satış tarihi, elde tutma süresi, yatırımın niteliği ve yürürlükteki vergi mevzuatı dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir. Örnek 5: İştirakin Bağlı Ortaklık Niteliği Kazanması (A) Yatırım ve Sanayi A.Ş.’nin (C) Enerji Üretim A.Ş.’deki mevcut sermaye payı %30’dur. İşletme ilave hisse satın alarak sermaye payını ve oy hakkını %60’a çıkarmış, böylece şirket üzerinde kontrol gücü elde etmiştir. Daha önce 242 İştirakler Hesabında izlenen ve kayıtlı değeri 2.400.000 TL olan yatırım, bağlı ortaklık niteliği kazanması nedeniyle 245 Bağlı Ortaklıklar Hesabına aktarılmıştır. HesapBorçAlacak245 Bağlı Ortaklıklar2.400.000245.01 (C) Enerji Üretim A.Ş. Bağlı Ortaklık Payları2.400.000242 İştirakler2.400.000242.02 (C) Enerji Üretim A.Ş. İştirak Payları2.400.000Toplam2.400.0002.400.000 Bu kayıt yalnızca daha önce iştirak olarak izlenen payların bağlı ortaklıklar grubuna aktarılmasına ilişkindir. İlave satın alınan hisse senetlerinin bedeli ayrıca 245 Bağlı Ortaklıklar Hesabına kaydedilmelidir. İştiraklerden Elde Edilen Kâr Paylarının Muhasebeleştirilmesi İştirak edilen şirketin kâr dağıtım kararı alması halinde, işletmeye düşen kâr payı alacağının kesinleştiği tarihte genel olarak aşağıdaki kayıt yapılır: HesapBorçAlacak132 İştiraklerden Alacaklar400.000132.01 Kâr Payı Alacağı400.000640 İştiraklerden Temettü Gelirleri400.000640.01 İştirak Kâr Payı Geliri400.000Toplam400.000400.000 Kâr payının banka aracılığıyla tahsil edilmesi halinde ise aşağıdaki kayıt yapılır: HesapBorçAlacak102 Bankalar400.000102.01 Türk Lirası Mevduat Hesabı400.000132 İştiraklerden Alacaklar400.000132.01 Kâr Payı Alacağı400.000Toplam400.000400.000 240 Bağlı Menkul Kıymetler ile 242 İştirakler Arasındaki Fark Ölçüt240 Bağlı Menkul Kıymetler242 İştiraklerYatırım amacıUzun vadeli elde tutmaYönetime ve politikalara katılmaOy veya yönetim hakkıGenellikle %10’dan azEn az %10, en fazla %50Önemli etkiBulunmayabilirBulunurSermaye taahhüdüGenellikle söz konusu değildir243 hesapla izlenebilirYönetim ilişkisiSınırlı veya yokYönetim üzerinde önemli etki vardır Yatırımın hangi hesapta izleneceği belirlenirken yalnızca sermaye oranı değil, oy hakkı, yönetim kurulunda temsil edilme, ortaklık politikalarına katılma ve fiilî yönetim etkisi birlikte değerlendirilmelidir. 242 İştirakler Hesabı Kullanılırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar İştirak ilişkisinden söz edilebilmesi için oy veya yönetime katılma hakkının genel olarak en az %10 olması gerekir. Sermaye payı veya oy hakkı en fazla %50 olan ve önemli etki sağlayan yatırımlar bu hesapta izlenir. %10’un altında kalan uzun vadeli yatırımlar, şartlarına göre 240 Bağlı Menkul Kıymetler Hesabında takip edilir. Yatırım yapılan şirket üzerinde kontrol gücü elde edilmesi halinde yatırım 245 Bağlı Ortaklıklar Hesabına aktarılmalıdır. Sermaye taahhüdünde bulunulması halinde ödenmemiş tutarlar 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabında izlenir. İştirak payları edinme maliyeti üzerinden kaydedilmeli ve doğrudan edinimle ilişkilendirilebilen giderlerin niteliği ayrıca değerlendirilmelidir. İştirak paylarının değerinde önemli veya sürekli azalma meydana gelmesi halinde 244 İştirakler Sermaye Payları Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı gündeme gelebilir. İştiraklerden elde edilen kâr payları 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri Hesabında izlenir. İştirak satışından doğan kazanç veya zarar, iştirak payının kayıtlı değeri ile satış bedeli arasındaki fark üzerinden hesaplanır. Her iştirak için şirket bazında ayrı alt hesap açılması gerekir. İştirak edinimi, satışı ve sermaye artırımına katılım işlemleri yönetim kurulu veya genel kurul kararları ile desteklenmelidir. İştirakler ile gerçekleştirilen mal, hizmet ve finansman işlemlerinde transfer fiyatlandırması hükümleri ayrıca dikkate alınmalıdır. Sık Sorulan Sorular 1. 242 İştirakler Hesabı hangi amaçla kullanılır? İşletmenin diğer şirketlerin yönetimine ve ortaklık politikalarının belirlenmesine katılmak amacıyla edindiği uzun vadeli hisse senetleri ve ortaklık payları bu hesapta izlenir. 2. Bir yatırımın iştirak sayılması için asgari oran nedir? Sermaye payına bakılmaksızın oy hakkının veya yönetime katılma hakkının genel olarak en az %10 olması gerekir. 3. Sermaye payı %10’un altındaysa hangi hesap kullanılır? Yatırım uzun vadeli elde tutulacaksa ve iştirak niteliği taşımıyorsa genellikle 240 Bağlı Menkul Kıymetler Hesabı kullanılır. 4. Sermaye payı %50’yi aşarsa ne yapılır? Yatırım yapılan şirket üzerinde kontrol gücü oluşmuşsa yatırım bağlı ortaklık olarak değerlendirilir ve 245 Bağlı Ortaklıklar Hesabında izlenir. 5. İştirak sermaye taahhüdü hangi hesapta takip edilir? Taahhüt edilen iştirak payı 242 İştirakler Hesabına, ödenmemiş sermaye taahhüdü ise 243 İştiraklere Sermaye Taahhütleri (-) Hesabına kaydedilir. 6. İştiraklerden elde edilen temettüler hangi hesapta izlenir? İştiraklerden elde edilen kâr payları 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri Hesabında izlenir. 7. İştirak payı satıldığında 242 hesap nasıl çalışır? Satılan iştirak payının kayıtlı değeri kadar 242 İştirakler Hesabı alacaklandırılır. Satış bedeli ile kayıtlı değer arasındaki fark gelir veya gider olarak muhasebeleştirilir. 8. İştiraklerin değer kaybetmesi halinde ne yapılır? Değer kaybının önemli veya sürekli olması halinde gerekli şartlara göre 244 İştirakler Sermaye Payları Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabında karşılık ayrılabilir. 9. İştiraklere yapılan ticari satışlardan doğan alacaklar 242 hesapta mı izlenir? Hayır. İştiraklere yapılan mal veya hizmet satışlarından doğan kısa vadeli ticari alacaklar esas olarak 132 İştiraklerden Alacaklar Hesabında, uzun vadeli ve esas faaliyet dışı alacaklar ise şartlarına göre 232 İştiraklerden Alacaklar Hesabında izlenir. 10. 242 İştirakler Hesabı bilançonun hangi bölümünde yer alır? Hesap, duran varlıklar içerisindeki Mali Duran Varlıklar grubunda yer alır ve aktif karakterlidir. Muhasebe Kayıt Örnekleri – Yevmiye Madde Örnekleri Hesaplama Araçları Kaynak: Tekdüzen Hesap Planı Yasal Uyarı: Bu içerikte yer alan bilgi, görsel, tablolar, açıklama, yorum, analiz ve bir bütün olarak içeriğin tamamı sadece genel bilgilendirme amacıyla verilmiştir. Kişi veya kuruma özel profesyonel bir bilgilendirme ve yönlendirmede bulunma amacı güdülmemiştir. Konu ile benzerlik gösterse de her işletmenin kendi özel şartları nedeniyle farklı durumları olabilir. Bu nedenle, bu yazıda belirtilen içerikte yola çıkarak işletmenizi etkileyecek herhangi bir karar alıp uygulamaya geçmeden önce, uzmanına danışmanız menfaatiniz gereğidir. Yazının yayımlandığı tarihten önceki ve/veya sonraki tarihte içerikteki bilginin güncel olmayabileceğini, geçici veya kalıcı olarak başka yasal düzenlemeler olabileceğini göz önünde bulundurunuz ve kendi durumunuza özel doğru bilgi için konuyla ilgili meslek erbabına/uzmanına danışmanız menfaatinize olacağını unutmayınız. Muhasebenews veya ilişkili olduğu kişi veya kurumlardan hiç biri, bu belgede yer alan bilgi, tablo, görsel, görüş ve diğer türdeki tüm içeriklerin özel veya resmi, gerçek veya tüzel kişi, kurum ve organizasyonlar tarafından kullanılması sonucunda ortaya çıkabilecek zarar veya ziyandan sorumlu değildir. İçeriğin tamamı veya bir kısmı ticari amaçla izinsiz kopyalanamaz aksi durumda yasal işlem yapılır.