Aşağıdaki çalışma, özelge metni ile 2026 yılı itibarıyla yürürlükte bulunan Vergi Usul Kanunu, Kurumlar Vergisi Kanunu, KDV Kanunu, 1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel Tebliği ve Tekdüzen Hesap Planı birlikte değerlendirilerek hazırlanmıştır. Yazıya kaynaklık den Özelgenin temel sonucu şöyledir: Kurumlar vergisi mükellefi kooperatifin üyelerinden tahsil ettiği aidatlar 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlenmelidir. Aidatın belirli bir mal teslimi veya hizmetin karşılığı olması halinde fatura; fatura düzenlenmesi zorunlu olmayan ve mevzuatın izin verdiği hallerde ise perakende satış vesikası düzenlenmelidir. Bununla birlikte, ortaklık payı, sermaye taahhüdü, iade edilecek depozito ve ileride gerçekleştirilecek teslim veya hizmetler için alınan avanslar aidat geliriyle karıştırılmamalıdır. Kooperatif Üye Aidatları Hangi Hesapta İzlenir ve Fatura Düzenlenir mi? Kooperatifler, ortaklarının ortak ekonomik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulan tüzel kişiliklerdir. Kooperatifin faaliyetlerini sürdürebilmesi için ortaklardan çeşitli adlar altında ödeme alınabilir. Bu ödemeler arasında: Ortaklık payları, Sermaye taahhütleri, İşletme aidatları, Bakım ve onarım gider payları, Güvenlik giderleri, Bahçıvanlık giderleri, Havuz ve sosyal tesis giderleri, Elektrik ve su katılım bedelleri, Reklam ve tanıtım katkı payları, Ortak tesis giderleri, Depozito ve teminatlar yer alabilir. Ancak ortaklardan tahsil edilen her tutar aynı muhasebe hesabına kaydedilmez. Ödemenin gerçek hukuki ve ekonomik niteliğinin belirlenmesi gerekir. İstanbul Defterdarlığının 13.02.2025 tarihli özelgesine göre, kurumlar vergisi mükellefi olan kooperatifin üyelerinden aldığı aidatlar 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlenmelidir. Kooperatifler Kurumlar Vergisi Mükellefi midir? Kurumlar Vergisi Kanunu uygulamasında kooperatifler, türlerine bakılmaksızın kural olarak kurumlar vergisi mükellefidir. Bununla birlikte tüketim ve taşımacılık kooperatifleri dışında kalan bazı kooperatifler, KVK 4/1-k maddesindeki şartları taşımaları halinde kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabilir. Kooperatiflerin muafiyetten yararlanabilmesi için ana sözleşmelerinde aşağıdaki hükümlerin bulunması ve bu hükümlere fiilen uyulması gerekir: Muafiyet şartıAçıklamaSermaye üzerinden kazanç dağıtılmamasıOrtaklara sermaye payları üzerinden kazanç dağıtılmamalıdırYönetim kuruluna kazançtan pay verilmemesiYönetim kurulu başkan ve üyelerine kazanç üzerinden pay verilmemelidirYedek akçelerin dağıtılmamasıYedek akçeler ortaklara dağıtılmamalıdırSadece ortaklarla iş görülmesiAna sözleşme kapsamındaki faaliyetler kural olarak ortaklarla yürütülmelidirŞartlara fiilen uyulmasıAna sözleşmede hüküm bulunması tek başına yeterli değildir Bu şartlardan birinin ana sözleşmede bulunmaması veya fiilen ihlal edilmesi halinde kooperatif muafiyetten yararlanamaz. Ayrıca ortaklarla ana sözleşmede yer almayan konularda yapılan işlemler de ortak dışı işlem kabul edilebilir. Kooperatif Üye Aidatı Nedir? Kooperatif üye aidatı, ortaklık payı dışında, kooperatif faaliyetlerinin ve ortak giderlerin karşılanması amacıyla üyelerden tahsil edilen tutardır. Aidatların kapsamı kooperatifin türüne ve ana sözleşmesine göre değişebilir. Aidat veya katkı türüAmaçİşletme aidatıKooperatifin günlük işletme giderlerini karşılamakGüvenlik katkı payıGüvenlik personeli ve hizmet giderlerini karşılamakBahçıvanlık aidatıPeyzaj ve bahçe bakım giderlerini karşılamakHavuz aidatıHavuzun bakım ve işletme giderlerini karşılamakSosyal tesis aidatıOrtak tesislerin işletilmesini finanse etmekElektrik ve su katılım payıOrtak kullanım tüketimlerini karşılamakBakım-onarım aidatıOrtak bina ve tesislerin onarımını finanse etmekReklam-tanıtım katkı payıKooperatifin ortak tanıtım faaliyetlerini finanse etmek Bu tür ödemeler, kooperatifin sermayesini artırmak amacıyla alınan ortaklık paylarından farklıdır. Ortaklık Payı ile Üye Aidatı Arasındaki Fark Nedir? Ortaklık payı, üyenin kooperatife ortak olmasından kaynaklanan sermaye niteliğindeki ödemedir. Aidat ise kooperatifin işletme veya ortak giderlerini karşılamak amacıyla alınır. KarşılaştırmaOrtaklık payıÜye aidatıHukuki nitelikSermaye niteliğindeGider katılımı veya işletme geliriGenel kurul kararıAna sözleşme ve sermaye hükümlerine bağlıAidat tutarı çoğunlukla genel kurulca belirlenirGelir hesabına alınmasıHayırKurumlar vergisi mükellefinde 649 hesaba alınırMuhasebe hesabı500 Sermaye ve ilgili hesaplar649 Diğer Olağan Gelir ve KârlarKDV değerlendirmesiGenellikle teslim veya hizmet karşılığı değildirAidatın karşılığına göre ayrıca değerlendirilirFatura düzeniSermaye ödemesi için fatura düzenlenmezTeslim veya hizmet varsa belge düzenlenir Bu nedenle bir ödemenin açıklamasında “aidat” yazması tek başına yeterli değildir. Ödemenin gerçekte sermaye payı mı, gider katkısı mı, hizmet bedeli mi veya avans mı olduğu belirlenmelidir. Kooperatif Aidatları 649 Hesapta mı İzlenir? İstanbul Defterdarlığının özelgesinde, kurumlar vergisi mükellefi kooperatifin üyelerinden aldığı aidatların 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlenmesi gerektiği belirtilmiştir. 649 hesap, Tekdüzen Hesap Planı’nda başka bir olağan gelir hesabının kapsamına girmeyen olağan faaliyet gelirlerinin izlendiği hesaptır. Kooperatiflerin uygulamada aşağıdaki gibi yardımcı hesaplar açması yararlı olabilir: Ana hesapYardımcı hesap örneği649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar649.01 Üye İşletme Aidatları649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar649.02 Bakım-Onarım Katılım Payları649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar649.03 Güvenlik Gideri Katılım Payları649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar649.04 Sosyal Tesis Aidatları649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar649.05 Reklam ve Tanıtım Katılım Payları Bu yöntem, aidat gelirlerinin tür ve dönem itibarıyla ayrı izlenmesini sağlar. Aidat Tahakkuku Hangi Hesaba Kaydedilir? Özelge doğrudan gelir hesabı olarak 649 hesabını belirlemekte, ancak aidat alacağının hangi aktif hesapta izleneceğine ilişkin özel bir hesap belirtmemektedir. Aktif hesap seçimi aidatın niteliğine göre yapılmalıdır. Aidatın niteliğiKullanılabilecek aktif hesapFatura düzenlenen hizmet veya işletme aidatı120 AlıcılarTicari satıştan doğmayan ortak gider alacağı136 Diğer Çeşitli AlacaklarUzun vadeli aidat alacağıVadesine uygun uzun vadeli alacak hesabıOrtaklara verilen ödünç veya ortak adına yapılan ödeme131 Ortaklardan AlacaklarHenüz gelir niteliği kazanmayan avans340 Alınan Sipariş Avansları gibi pasif hesaplar Aidatların sadece kooperatif ortaklarından alınması, otomatik olarak 131 Ortaklardan Alacaklar hesabının kullanılmasını gerektirmez. Çünkü 131 hesap, işletmenin esas faaliyeti dışındaki ödünç verme ve benzeri işlemler nedeniyle ortaklarından olan alacaklar içindir. Kooperatifin esas faaliyetiyle ilgili aidat alacaklarında 120 veya 136 hesabın kullanılması daha uygun olabilir. KDV Hesaplanmayan Aidatın Tahakkuk Kaydı Kooperatif genel kurulunun, ortak giderleri karşılamak üzere üyelerden toplam 600.000 TL aidat alınmasına karar verdiğini varsayalım. Aidat belirli bir teslim veya hizmetin doğrudan karşılığı olarak değerlendirilmemiş ve KDV hesaplanmıyorsa kayıt aşağıdaki şekilde olabilir: HesapBorçAlacak136 Diğer Çeşitli Alacaklar600.000 TL649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar600.000 TL Aidatın fatura düzenlenen bir hizmet bedeli niteliğinde olması halinde 136 yerine 120 Alıcılar hesabı kullanılabilir. Aidat Tahsil Edildiğinde Muhasebe Kaydı Aidat banka yoluyla tahsil edildiğinde: HesapBorçAlacak102 Bankalar600.000 TL136 Diğer Çeşitli Alacaklar600.000 TL Nakit tahsilat yapılması halinde: HesapBorçAlacak100 Kasa600.000 TL136 Diğer Çeşitli Alacaklar600.000 TL Aidat KDV’ye Tabi Bir Hizmetin Karşılığıysa Muhasebe Kaydı Aidatın, ortaklara verilen belirli bir hizmetin karşılığı olması nedeniyle KDV’ye tabi olduğunu varsayalım. KDV hariç aidat bedeli 600.000 TL ve KDV tutarı 120.000 TL ise: HesapBorçAlacak120 Alıcılar720.000 TL649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar600.000 TL391 Hesaplanan KDV120.000 TL Tahsilat yapıldığında: HesapBorçAlacak102 Bankalar720.000 TL120 Alıcılar720.000 TL KDV oranı örnek amaçlı kullanılmıştır. Aidatın karşılığını oluşturan teslim veya hizmet için geçerli oran ayrıca belirlenmelidir. Kooperatif Aidatları İçin Fatura Düzenlenir mi? Özelgede belge düzeni bakımından iki ayrı durum açıklanmıştır. 1. Yalnızca ortak giderleri karşılamak amacıyla alınan aidatlar Kooperatifin: Güvenlik, Bahçıvanlık, Havuz ve sosyal tesis bakımı, Elektrik ve su, Ortak alan bakım giderleri gibi giderleri karşılamak için aidat toplaması ve bunun dışında ticari nitelikte bir faaliyetinin bulunmaması halinde, ticari kazanç unsuru olmayan aidatlar için fatura düzenleme zorunluluğunun bulunmadığı ifade edilmiştir. 2. Ticari teslim veya hizmet karşılığı alınan aidatlar Aidat adı altında alınan tutar belirli bir mal teslimi veya hizmetin karşılığıysa, genel hükümler çerçevesinde: Fatura, E-Fatura, E-Arşiv Fatura veya Fatura düzenlenmesi zorunlu olmayan ve mevzuatın izin verdiği hallerde perakende satış vesikası düzenlenmesi gerekir. Özelgenin başvuru sahibine ilişkin sonuç bölümünde ise kurumlar vergisi mükellefi kooperatif tarafından alınan aidatlar için genel hükümler çerçevesinde fatura veya uygun hallerde perakende satış vesikası düzenlenmesi gerektiği yönünde görüş verilmiştir. Özelgedeki Belge Düzeni Açıklaması Nasıl Yorumlanmalıdır? Özelgede ilk olarak saf ortak gider aidatları ile ticari teslim ve hizmet karşılığı aidatlar arasında ayrım yapılmıştır. Buna karşılık özelgenin sonuç bölümünde başvuru sahibi kooperatifin aidatları için belge düzenlenmesi gerektiği ifade edilmiştir. Bu nedenle uygulamada aşağıdaki sırayla değerlendirme yapılmalıdır: SoruDeğerlendirmeTahsilat ortaklık payı mı?Fatura düzenlenmez, sermaye hesabında izlenirTahsilat iade edilecek depozito mu?Gelir yazılmaz, borç hesabında izlenirTahsilat saf ortak gider katkısı mı?Teslim veya hizmet ilişkisi ayrıca incelenirAidat belirli bir hizmetin karşılığı mı?Fatura ve KDV gündeme gelirKooperatif kurumlar vergisi mükellefi mi?Özelgenin somut sonucuna göre belge düzeni ve 649 hesap uygulanırKooperatif muaf mı?Muafiyet ve ortak dışı işlem şartları ayrıca incelenir Özelgeler, kural olarak özelge talebinde bulunan mükellefin kendi durumu için verilir. Bu nedenle farklı bir kooperatifte ana sözleşme, aidatın karşılığı, kooperatifin muafiyet durumu ve fiili faaliyet ayrıca incelenmelidir. Vergi Usul Kanunu’nun özelge sistemine ilişkin hükümleri bu kişiye özgü koruma yapısına dayanmaktadır. Özelgede Yer Alan 2.000 TL Tutarı 2025 veya 2026 İçin Kullanılabilir mi? Hayır. Özelgede VUK 232 hükmü aktarılırken belirtilen 2.000 TL, metinde de açıkça ifade edildiği üzere 1 Ocak 2022 tarihinden itibaren uygulanan tarihsel tutardır. Fatura düzenleme sınırları her yıl yeniden değerleme oranı dikkate alınarak değişebildiğinden: 2022 yılına ait 2.000 TL tutarı, 2025 veya 2026 işlemlerinde doğrudan kullanılmamalı, İşlem tarihindeki güncel VUK haddi kontrol edilmelidir. Ayrıca diğer birinci veya ikinci sınıf tüccarlara, serbest meslek erbabına ve defter tutmak zorunda olan mükelleflere yapılan teslim ve hizmetlerde yalnızca parasal sınıra dayanılarak belge düzeninden kaçınılamaz. VUK’un fatura düzenine ilişkin güncel hükümleri işlem tarihinde ayrıca kontrol edilmelidir. 2026 yılında zorunlu fatura düzenleme sınırının tutarı 12.000 TL’dir Bedeli 12.000 TL’den az olsa dahi istenmesi halinde emtiayı satanın veya işi yapanın fatura vermesi mecburidir. Fatura vermeyen ve almayanlara ilk tespitte 17.000 TL Türk lirasından, sonraki tespitlerde Kanuna bağlı 2 sayılı cetvelde yer alan tutarlardan aşağı olmamak üzere bu belgelere yazılması gereken meblağın veya meblağ farkının %10’u nispetinde özel usulsüzlük cezası kesilmektedir. Özel usulsüzlük cezasına tabi fiillerin, belgeleri almak zorunda olanlar tarafından, idarenin bilgisine girmeden önce belgenin düzenlenmesi gereken süreyi takip eden beş iş günü içerisinde idareye bildirilmesi durumunda, alıcı adına özel usulsüzlük cezası kesilmemekte, belgeleri düzenlemek zorunda olanlar adına özel usulsüzlük cezası üç kat olarak uygulanmaktadır. Vergi mükellefi olmayanlara almadıkları her bir fatura için 8.700 TL özel usulsüzlük cezası kesilmektedir. Bu kişiler tarafından idarenin bilgisine girmeden önce belgenin düzenlenmesi gereken tarihi takip eden beş iş günü içerisinde belgenin düzenlenmediğinin idareye bildirilmesi durumunda, bunlar adına özel usulsüzlük cezası kesilmemektedir. 2026 yılında 40.000 TL’nin altındaki özel usulsüzlük cezaları uzlaşmaya konu olmamakta ancak VUK md. 376 ve EK madde 1 düzenlemelerinde belirtilen koşulların sağlanması halinde % 75’i indirilmekte sadece %25’i ödenmektedir. e-Fatura ve e-Arşiv Fatura uygulamasına dahil olmayan (basit usul ve işletme hesabına göre defter tutanlar hariç olmak üzere) mükelleflerce düzenlenecek faturaların 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren tutarına bakılmaksızın e – Arşiv Fatura olarak düzenlenmesi zorunludur. Bu tutar 2025 yılında 3 Bin TL olarak uygulanıyordu. Basit usul ve işletme hesabına göre defter tutan mükellefler içinse 1 Ocak 2025 ila 31 Aralık 2026 tarihleri arasında; düzenlenecek ve vergiler Dahil Toplam Tutarı 3.000 TL’yi aşmayan faturalar KAĞIT ortamda düzenlenebilecek olup, aşan faturaların ise GİB’in e-Belge (e-Arşiv) Portalinden düzenlenmesi zorunludur. 1 Ocak 2027 tarihinden itibaren ise; tutarı bakılmaksızın tüm faturalar GİB’in e-Belge (e-Arşiv) ortalından düzenlenmek zorundadır. Vergi mükellefi olmayan nihai tüketici mahiyetindeki müşteriler tarafından T.C. Kimlik Numarası bilgilerinin paylaşılmak istenmediği hallerde , e-Arşiv Faturalarında alıcı hesap numarası alanına “11111111111” girilebilecektir. Tahsilat Makbuzu Fatura Yerine Geçer mi? Hayır. Tahsilat makbuzu, paranın tahsil edildiğini gösterir; ancak fatura düzenlenmesi gereken bir mal teslimi veya hizmet ifasında faturanın yerine geçmez. BelgeİşleviFaturaMal teslimi veya hizmet karşılığı borçlanılan tutarı gösterirE-FaturaElektronik ortamda düzenlenen faturadırE-Arşiv FaturaE-Fatura sistemine dahil olmayan alıcılara elektronik fatura düzenlenmesini sağlarPerakende satış vesikasıMevzuatın izin verdiği perakende işlemlerde kullanılırTahsilat makbuzuÖdemenin alındığını ispatlarBanka dekontuÖdeme ve tahsilat hareketini gösterirGenel kurul kararıAidat tahakkukunun hukuki dayanağını gösterir Fatura gereken bir işlemde yalnızca banka dekontu veya aidat tahsilat makbuzu düzenlenmesi yeterli değildir. Aidat Faturası Ne Zaman Düzenlenmelidir? Aidat belirli bir hizmetin karşılığıysa ve fatura düzenlenmesi gerekiyorsa, Vergi Usul Kanunu’ndaki fatura düzenleme süresi dikkate alınmalıdır. Fatura, kural olarak malın teslimi veya hizmetin yapılmasından itibaren azami yedi gün içinde düzenlenir. Süresinde düzenlenmeyen faturalar hiç düzenlenmemiş sayılabilir. İşlemin türüne göre Hazine ve Maliye Bakanlığınca daha kısa süre belirlenmiş olması halinde bu özel süre dikkate alınmalıdır. Aidatlarda hizmetin hangi dönemde verildiğinin belirlenmesi önemlidir. Aidat türüFatura zamanı açısından yaklaşımAylık işletme aidatıİlgili aylık hizmet dönemine göreÜç aylık aidatHizmet ve tahakkuk dönemine göreYıllık peşin aidatAvans mı, yıllık hizmet bedeli mi olduğu belirlenirTek seferlik bakım aidatıBakım hizmetinin niteliği ve tahakkuk zamanı esas alınırGelecek dönem hizmeti için tahsilatAvans hükümleri ayrıca değerlendirilir Yıllık Peşin Alınan Aidat Doğrudan Gelir Yazılır mı? Yıllık peşin alınan tutarın gerçek niteliği belirlenmelidir. Tutar, gelecek aylarda verilecek hizmetlere ilişkin peşin tahsilat niteliğindeyse doğrudan tamamının cari dönem geliri olarak kaydedilmesi yerine dönemsel tahakkuk ve avans hesapları değerlendirilmelidir. Ödemenin niteliğiMuhasebe yaklaşımıKesinleşmiş ve cari döneme ait aidat649 hesapta gelirGelecek döneme ait hizmet bedeliUygun avans veya gelecek aylara ait gelir hesabıİade edilecek depozito326 Alınan Depozito ve TeminatlarOrtaklık payıSermaye hesaplarıBelirli bir yatırım için geçici avansHukuki niteliğine uygun pasif hesap Ödemenin “aidat” olarak adlandırılması, tahsil edildiği anda mutlaka gelir yazılacağı anlamına gelmez. Kooperatif Aidatları KDV’ye Tabi midir? Yazıya kaynaklık eden İstanbul Defterdarlığının bu özelgesi, doğrudan KDV yönünden verilmiş bir görüş içermemektedir. Bu nedenle yalnızca bu özelgeye dayanılarak bütün kooperatif aidatlarının KDV’ye tabi olduğu veya KDV’den istisna bulunduğu sonucuna varılamaz. KDV açısından temel ölçüt, aidat karşılığında üyeye bir mal teslimi veya hizmet sunulup sunulmadığıdır. KDV Kanunu uyarınca Türkiye’de ticari faaliyet çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler KDV’ye tabidir. Aidatın gerçek niteliğiKDV değerlendirmesiOrtaklık payı veya sermaye ödemesiTeslim veya hizmet bedeli değilse KDV doğmazİade edilecek depozitoKDV matrahına girmezBelirli bir hizmetin karşılığıKDV’ye tabi olabilirSosyal tesis kullanım bedeliHizmet ilişkisi yönünden incelenirElektrik ve suyun üyeye aktarılmasıTeslim ve yansıtma hükümleri incelenirYalnızca genel giderlere katılımSomut ilişki ve özel mevzuat birlikte değerlendirilirAidat adı altında kira veya hizmet bedeliGerçek mahiyetine göre KDV uygulanır Bir tahsilatın “aidat” olarak isimlendirilmesi KDV uygulamasını tek başına belirlemez. Vergilendirmede işlemin gerçek mahiyeti esas alınır. 649 Hesabın Kullanılması KDV Hesaplanacağı Anlamına Gelir mi? Hayır. Muhasebede bir tutarın 649 hesaba kaydedilmesi, tek başına KDV hesaplanmasını gerektirmez. Muhasebe hesabı ile KDV uygulaması farklı konulardır: 649 hesap, gelirin mali tablolarda nerede gösterileceğini belirler. KDV Kanunu, ortada bir teslim veya hizmet bulunup bulunmadığını belirler. VUK, hangi belgenin düzenleneceğini belirler. KVK ise kazancın kurumlar vergisi matrahına dahil edilmesini düzenler. Bu nedenle her aidat için belge, KDV, kurumlar vergisi ve muhasebe hesabı ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Üye Aidatları Kurumlar Vergisi Matrahına Dahil Edilir mi? Kurumlar vergisi mükellefi kooperatif bakımından 649 hesaba kaydedilen aidat gelirleri, ticari bilanço kârının oluşumunda dikkate alınır. Aidatların karşılanması amacıyla yapılan: Güvenlik, Temizlik, Bahçıvanlık, Bakım-onarım, Sigorta, Elektrik, Su, Personel, Sosyal tesis işletme giderleri ise genel vergi kuralları çerçevesinde ilgili gider hesaplarında izlenir. KalemKurum kazancına etkisiAidat geliriTicari bilanço kârını artırırGüvenlik gideriŞartları varsa gider yazılırBakım-onarım gideriŞartları varsa gider yazılır veya maliyete eklenirElektrik ve su giderleriFaaliyetle ilgiliyse gider yazılırSosyal tesis giderleriFaaliyet ve muafiyet şartlarıyla birlikte incelenirKanunen kabul edilmeyen giderKurumlar vergisi matrahına eklenir Kooperatiflerin kural olarak kurumlar vergisi mükellefi olduğu ve belirli şartlarla muafiyet uygulanabildiği 1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel Tebliği’nde açıklanmıştır. Muaf Kooperatiflerde Aidatlar 649 Hesaba Kaydedilir mi? Muhasebe hesabı ile vergi muafiyeti birbirinden farklıdır. Kooperatifin kurumlar vergisinden muaf olması, hiçbir gelir veya gider kaydı tutmayacağı anlamına gelmez. Ancak özelge açıkça kurumlar vergisi mükellefi olan kooperatif için verilmiştir. Muaf bir kooperatifte: Ana sözleşme, Muafiyet şartları, Ortaklarla iş görülmesi, Ortak dışı işlem bulunup bulunmadığı, Aidatın ortaklık amacıyla ilişkisi, Aidat karşılığında verilen hizmet ayrıca incelenmelidir. Özellikle sosyal tesislerin bizzat işletilmesi veya kiraya verilmesi, bazı kooperatiflerde ortak dışı işlem veya muafiyet ihlali sonucunu doğurabilir. Kurumlar Vergisi Genel Tebliği’nde sosyal tesislerin işletilmesine ilişkin bu ayrım ayrıca açıklanmıştır. Aidat Gelirleri 600 Yurtiçi Satışlar Hesabında İzlenebilir mi? Özelgedeki somut işlem için GİB tarafından 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabı uygun görülmüştür. Ancak kooperatifin üyelerine veya üçüncü kişilere normal ticari faaliyet kapsamında mal veya hizmet satması halinde, tahsil edilen bedelin aidat olarak adlandırılması işlemin satış niteliğini değiştirmez. TahsilatUygun hesap yaklaşımıGenel kurulca belirlenen ortak gider aidatı649 Diğer Olağan Gelir ve KârlarÜyeye yapılan mal satışı600 Yurtiçi SatışlarÜyeye verilen ticari hizmet600 veya ilgili hizmet geliri hesabıKira geliri649 veya işletmenin niteliğine uygun gelir hesabıFaiz geliri642 Faiz GelirleriOrtaklık payı500 Sermaye ve ilgili hesaplarİade edilecek depozito326 Alınan Depozito ve Teminatlar Bu nedenle mal veya hizmet satış bedellerinin tamamı 649 hesaba kaydedilerek satış hesaplarının dışında bırakılmamalıdır. Aidat Tahsilatı Doğrudan Gider Hesaplarından Düşülebilir mi? Hayır. Aidat gelirleri ile aidatların karşılanması amacıyla yapılan giderler ayrı ayrı kaydedilmelidir. Örneğin, 500.000 TL aidat tahsil edilmiş ve 300.000 TL bakım-onarım gideri yapılmışsa yalnızca 200.000 TL net gelir kaydedilmesi doğru değildir. Doğru yöntem: İşlemTutarAidat geliri500.000 TLBakım-onarım gideri300.000 TLMuhasebe sonucu200.000 TL Gelirin 649 hesapta, giderin ise niteliğine uygun gider hesabında brüt olarak gösterilmesi mali tabloların açıklığı ve karşılaştırılabilirliği açısından önemlidir. Aidatlarla Karşılanan Giderler Hangi Hesaplarda İzlenir? Gider türüKullanılabilecek hesapYönetim ve büro giderleri770 Genel Yönetim GiderleriGüvenlik hizmetiFaaliyetin niteliğine göre 740 veya 770Temizlik ve bahçıvanlıkFaaliyetin niteliğine göre 740 veya 770Reklam ve tanıtım760 Pazarlama Satış ve Dağıtım GiderleriSosyal tesis işletme giderleriFaaliyetin niteliğine göre 740Finansman giderleri780 Finansman GiderleriBüyük yenileme ve değer artırıcı harcamalarDoğrudan gider yerine aktifleştirme değerlendirilebilir Aidat Alacakları Ortak Bazında Nasıl Takip Edilmelidir? Kooperatiflerin her üye için yardımcı hesap açması gerekir. Örnek yardımcı hesap planı: HesapAçıklama120.01.001A Üyesi Aidat Alacağı120.01.002B Üyesi Aidat Alacağı120.01.003C Üyesi Aidat Alacağı649.01Aylık İşletme Aidatları649.02Bakım-Onarım Katılım Payları649.03Sosyal Tesis Aidatları Bu sistemle: Tahakkuk eden aidat, Tahsil edilen aidat, Gecikmiş aidat, Üye bazında borç, Gecikme zammı veya faiz ayrı ayrı izlenebilir. Geciken Aidatlara Uygulanan Faiz Nasıl Kaydedilir? Kooperatif ana sözleşmesi veya genel kurul kararı uyarınca geciken aidatlara faiz veya gecikme bedeli uygulanıyorsa, bu tutarın aidat gelirinden ayrı izlenmesi yararlı olur. İşlemKullanılabilecek hesapAna aidat649.01 Üye Aidat GelirleriGecikme faizi642 Faiz Gelirleri veya niteliğine uygun gelir hesabıÜye alacağı120 veya 136Tahsilat100 Kasa veya 102 Bankalar Gecikme bedelinin KDV karşısındaki durumu, asıl işlemin KDV’ye tabi olup olmamasına göre ayrıca incelenmelidir. Şüpheli Hale Gelen Aidat Alacakları İçin Karşılık Ayrılabilir mi? Aidatın süresinde tahsil edilememesi tek başına vergi matrahında karşılık ayırmak için yeterli değildir. Şüpheli alacak karşılığı ayrılabilmesi için Vergi Usul Kanunu’ndaki: Alacağın ticari veya zirai kazancın elde edilmesi ve devamıyla ilgili olması, Dava veya icra safhasına gelmesi, Küçük alacaklarda yapılan protesto veya yazılı isteme rağmen ödenmemesi gibi şartların somut olayda bulunması gerekir. Muhasebe kaydında aidat alacağı şüpheli hale geldiğinde, alacağın kaynağına göre 128 Şüpheli Ticari Alacaklar veya 138 Şüpheli Diğer Alacaklar hesapları değerlendirilebilir. Örnek Uygulama ABC İşletme Kooperatifi kurumlar vergisi mükellefidir. Genel kurul, 2026 yılı için her bir üyeden yıllık 30.000 TL işletme aidatı alınmasına karar vermiştir. Kooperatifin 20 üyesi bulunmaktadır. Toplam aidat: 30.000 TL × 20 üye = 600.000 TL Aidatların doğrudan belirli bir teslim veya hizmet karşılığı olmadığı ve KDV hesaplanmadığı varsayılmıştır. Aidat tahakkuk kaydı HesapBorçAlacak136 Diğer Çeşitli Alacaklar600.000 TL649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar600.000 TL Aidatların 450.000 TL’lik kısmının banka yoluyla tahsili HesapBorçAlacak102 Bankalar450.000 TL136 Diğer Çeşitli Alacaklar450.000 TL Dönem sonunda üyelerden 150.000 TL aidat alacağı kalır. Güvenlik hizmeti gideri Kooperatif, güvenlik şirketinden 200.000 TL artı KDV tutarında hizmet almıştır. HesapBorçAlacak770 Genel Yönetim Giderleri veya ilgili gider hesabı200.000 TL191 İndirilecek KDV40.000 TL320 Satıcılar240.000 TL Aidat geliri ile güvenlik gideri birbirinden mahsup edilmeden ayrı kaydedilmiştir. Uygulamada En Çok Yapılan Hatalar Hatalı uygulamaDoğru yaklaşımOrtaklık payını aidat geliri saymakSermaye ödemeleri gelir değildirBütün üye tahsilatlarını 649 hesaba kaydetmekÖdemenin gerçek niteliği ayrıştırılmalıdırAidat alacağını otomatik olarak 131 hesapta izlemek120 veya 136 hesap niteliğe göre değerlendirilmelidirTicari hizmet karşılığı aidat için belge düzenlememekFatura veya uygun belge düzenlenmelidirTahsilat makbuzunu fatura yerine kullanmakFatura zorunluluğu varsa ayrıca fatura düzenlenmelidirKDV değerlendirmesi yapmadan bütün aidatları KDV dışı saymakTeslim veya hizmet ilişkisi araştırılmalıdırAidat gelirinden giderleri doğrudan mahsup etmekGelir ve giderler brüt kaydedilmelidirMuafiyet şartlarını kontrol etmemekKVK 4/1-k şartları ve fiili uyum incelenmelidirMal veya hizmet satışını 649 hesapta saklamakSatış niteliğindeki işlemler ilgili hasılat hesaplarına alınmalıdırPeşin gelecek dönem aidatını tamamen gelir yazmakAvans ve dönem ayırımı yapılmalıdır Sık Sorulan Sorular Kooperatif üye aidatları hangi hesapta izlenir? Kurumlar vergisi mükellefi kooperatifte genel kurul kararıyla üyelerden alınan aidatlar, özelgedeki görüşe göre 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlenir. Aidat tahakkukunda 120 mi, 136 mı kullanılır? Aidat belirli bir hizmet ve fatura ilişkisine dayanıyorsa 120 Alıcılar; ticari satış niteliğinde olmayan ortak gider alacağıysa 136 Diğer Çeşitli Alacaklar değerlendirilebilir. Yardımcı hesapların üye bazında açılması gerekir. Kooperatif aidatları için fatura düzenlenir mi? Aidat belirli bir teslim veya hizmetin karşılığıysa fatura düzenlenir. Yalnızca ticari nitelik taşımayan ortak gider katılımı için fatura gerekmeyebilir. Ancak özelgenin başvuru sahibine yönelik sonuç bölümünde aidatlar için fatura veya uygun hallerde perakende satış vesikası düzenlenmesi gerektiği belirtilmiştir. Aidat tahsilat makbuzu fatura yerine geçer mi? Hayır. Tahsilat makbuzu sadece ödemenin alındığını gösterir. Fatura düzenlenmesi gereken bir işlemde faturanın yerine geçmez. Aidatlar KDV’ye tabi midir? Aidatın adı değil, karşılığında bir mal teslimi veya hizmet bulunup bulunmadığı belirleyicidir. Bu özelge doğrudan KDV yönünden verilmediğinden, KDV durumu somut olaya göre ayrıca incelenmelidir. Ortaklık payı 649 hesaba kaydedilir mi? Hayır. Ortaklık payı sermaye niteliğindedir ve sermaye hesaplarında izlenir. Aidat karşılığında sosyal tesis hizmeti verilirse ne olur? Sosyal tesis işletme faaliyeti, belge, KDV ve kooperatif muafiyeti açısından ayrıca değerlendirilmelidir. Özellikle muaf kooperatiflerde sosyal tesisin bizzat işletilmesi ortak dışı işlem veya muafiyet ihlali sonucu doğurabilir. Özet Kurumlar vergisi mükellefi kooperatiflerde üyelerden alınan ortaklık payı dışındaki aidatlar, İstanbul Defterdarlığının 13.02.2025 tarihli özelgesine göre 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlenmelidir. Aidat tahakkukunun borç kaydında kullanılacak hesap ise aidatın niteliğine göre belirlenmelidir: Faturalı hizmet veya faaliyet geliri niteliğindeyse 120 Alıcılar, Ticari satış niteliğinde olmayan ortak gider alacağıysa 136 Diğer Çeşitli Alacaklar, Ortak adına yapılan faaliyet dışı ödeme veya ödünç söz konusuysa 131 Ortaklardan Alacaklar hesabı değerlendirilebilir. Kooperatifin yalnızca ortak giderleri karşılamak amacıyla aidat toplaması ve ticari nitelikte başka bir faaliyetinin bulunmaması halinde, özelgedeki açıklamaya göre ticari kazanç unsuru olmayan aidatlar için fatura düzenlenmesi gerekmeyebilir. Buna karşılık aidat belirli bir mal teslimi veya hizmetin karşılığıysa fatura ya da mevzuatın izin verdiği hallerde perakende satış vesikası düzenlenmelidir. Özelgenin başvuru sahibine ilişkin nihai görüşünde ise kurumlar vergisi mükellefi kooperatif tarafından alınan aidatlar için genel hükümler çerçevesinde belge düzenlenmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu nedenle kooperatiflerin ana sözleşmesi, muafiyet durumu, aidatın gerçek karşılığı ve fiili faaliyet birlikte değerlendirilmelidir. Özelgede geçen 2.000 TL fatura düzenleme sınırı 2022 yılına ait tarihsel bir tutardır. Günümüzde yapılacak işlemlerde ilgili yıl için geçerli VUK sınırı esas alınmalıdır. KDV bakımından da yalnızca “aidat” adına bakılmamalıdır. Aidat belirli bir teslim veya hizmet karşılığıysa KDV hesaplanması gündeme gelebilir. Ortaklık payı, sermaye ödemesi veya teslim ve hizmet karşılığı olmayan gerçek katkı ödemeleri ise farklı değerlendirilmelidir. Yasal Dayanak Tablosu MevzuatMadde veya düzenlemeKonu213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 3/BVergilendirmede işlemin gerçek mahiyetinin esas olması213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 175Muhasebe usul ve esaslarını belirleme yetkisi213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 227Kayıtların tevsik edilmesi213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 229Faturanın tanımı213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 231/5Faturanın düzenlenme süresi213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 232Fatura düzenleme ve alma zorunluluğu213 sayılı Vergi Usul KanunuMadde 413Özelge talebi ve özelgenin hukuki etkisi5520 sayılı Kurumlar Vergisi KanunuMadde 2Kooperatiflerin kurumlar vergisi mükellefiyeti5520 sayılı Kurumlar Vergisi KanunuMadde 4/1-kKooperatiflerde kurumlar vergisi muafiyeti5520 sayılı Kurumlar Vergisi KanunuMadde 6Safi kurum kazancının tespiti1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel TebliğiBölüm 2.2Kooperatiflerin kurumlar vergisi mükellefi olması1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel TebliğiBölüm 4.13Kooperatifler1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel TebliğiBölüm 4.13.1Kooperatiflerde muafiyet şartları1 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel TebliğiBölüm 4.13.1.4Sadece ortaklarla iş görülmesi şartı3065 sayılı KDV KanunuMadde 1Türkiye’de yapılan teslim ve hizmetlerin KDV’ye tabi olması1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği649 Diğer Olağan Gelir ve KârlarDiğer olağan gelirlerin izlenmesiTekdüzen Hesap Planı120 AlıcılarTicari mal ve hizmet satışlarından doğan alacakların izlenmesiTekdüzen Hesap Planı131 Ortaklardan AlacaklarEsas faaliyet dışındaki işlemlerden doğan ortak alacaklarıTekdüzen Hesap Planı136 Diğer Çeşitli AlacaklarDiğer hesaplara girmeyen ticari olmayan alacaklarGİB İstanbul Defterdarlığı Özelgesi13.02.2025 tarih ve E-11395140-105[VUK-3-789]-215803 sayılı özelgeKooperatif aidatlarında belge düzeni ve 649 hesabının kullanılmasıGİB Balıkesir Defterdarlığı Özelgesi08.07.2025 tarih ve E-58889402-105[2024/127-1381]-88780 sayılı özelgeKurumlar vergisi mükellefi kooperatiflerde üye aidatlarının 649 hesapta izlenmesi Bu yazıda verilen bilgiler genel bilgilendirme mahiyetinde olup, kişilerin, işletmelerin, kurumların ve bu içerikteki olayla benzer durumları bulunan işletmelerin/kişilerin konunun uzmanı mali müşavir ve diğer uzmanlardan kendi işletmeleri özelinde profesyonel destek almalarının önemli olduğunu belirtiriz. Kiracı Firmaya Elektrik, Su, Doğal Gaz ve Kömür Gideri Yansıtma Faturası Nasıl Düzenlenir? Kooperatif Üye Aidatlarının Muhasebe Kaydı ve Vergilendirilmesi 7440 Sayılı Kanun Kapsamında 525 Kayda Alınan Emtia Özel Karşılık Hesabı Ortaklara Nasıl Dağıtılır? 7440 Sayılı Kanun Kapsamında Kayda Alınan Emtia Karşılığının Ortaklara Dağıtılması ve Muhasebe Kaydı Personel Maaşlarının Bankaya Toplu Ödeme Emriyle Yapılmasında 102 mi, 103 Hesabı mı Kullanılır? Kaynak: https://www.gib.gov.tr/mevzuat/kanun/444/ozelge/39045 Yasal Uyarı: Bu içerikte yer alan bilgi, görsel, tablolar, açıklama, yorum, analiz ve bir bütün olarak içeriğin tamamı sadece genel bilgilendirme amacıyla verilmiştir. Kişi veya kuruma özel profesyonel bir bilgilendirme ve yönlendirmede bulunma amacı güdülmemiştir. Konu ile benzerlik gösterse de her işletmenin kendi özel şartları nedeniyle farklı durumları olabilir. Bu nedenle, bu yazıda belirtilen içerikte yola çıkarak işletmenizi etkileyecek herhangi bir karar alıp uygulamaya geçmeden önce, uzmanına danışmanız menfaatiniz gereğidir. Yazının yayımlandığı tarihten önceki ve/veya sonraki tarihte içerikteki bilginin güncel olmayabileceğini, geçici veya kalıcı olarak başka yasal düzenlemeler olabileceğini göz önünde bulundurunuz ve kendi durumunuza özel doğru bilgi için konuyla ilgili meslek erbabına/uzmanına danışmanız menfaatinize olacağını unutmayınız. Muhasebenews veya ilişkili olduğu kişi veya kurumlardan hiç biri, bu belgede yer alan bilgi, tablo, görsel, görüş ve diğer türdeki tüm içeriklerin özel veya resmi, gerçek veya tüzel kişi, kurum ve organizasyonlar tarafından kullanılması sonucunda ortaya çıkabilecek zarar veya ziyandan sorumlu değildir. İçeriğin tamamı veya bir kısmı ticari amaçla izinsiz kopyalanamaz aksi durumda yasal işlem yapılır.